कृष्णा

संध्याकाळची वेळ… हलका, गार वारा वाहत आहे… वाहत्या नदीचं पाणी वाऱ्याच्या झुळुकांवर थिरकत आहे... काठावरच्या झाडांची पानं सळसळत आहेत… मध्येच कुठून तरी हंबरणाऱ्या गुरांचा आवाज कानी पडत आहे… 

नदीकाठ म्हणजे त्यांची भेटायची आवडती जागा. 

त्यात त्याने फक्त एकच प्रश्न विचारायचा, 

“आज कुठे भेटायचं?” 

नदी ती निवडणार… तिच्या मर्जीने. 

त्याने ऐकायचं; तिथे वेळेत पोहचायचं. 

प्रत्येक निवडीमागे तिचं तिचं असं समर्पक कारण असायचं.

आज कृष्णाकाठ… जवळच कोपेश्वराचं प्राचीन मंदिर - उत्कृष्ट शिल्पकलेचा नमुना; पाहणाऱ्यानं हरखून जावं असं. महाराष्ट्र आणि कर्नाटक जोडणारा एक जुना लहानसा पूल. दोन्ही बाजूंनी रस्ता तसा कच्चाच. छान जंगल दोन्ही काठांवरती. माणसांची वर्दळ कमीच. पुलावर बसून पाण्यात निवांत पाय सोडता यावे, पुलाखालून संथ वाहती कृष्णा अनुभवता यावी यासाठी उत्तम जागा. 

कृष्णा - हिमालयात पाहिलेल्या उगम पावत्या आकाशकामिनी सारखी अल्लड, अवखळ नाही; की, ऋषिकेशातल्या जणू सागराचं लघु प्रतिरूप वाटावी अशा गंगेसारखी इथे शांत खोल, तर लागलीच पुढे उग्रही नाही. बिहारातल्या आधी मायरूपी तर नंतर काळरूपी कोशीसारखी नाही; की, पुण्याकडल्या दैवदुर्विलासाने गटाररूपी झालेल्या मुळा - मुठेसारखी अवरुद्धदेखील नाही. इथल्या कृष्णेचं सौंदर्य निराळंच.

दिवसभर काय केलं, काय नाही ही तिची बडबड कौतुकाने ऐकून झाली. पर्यायही नव्हता म्हणा न ऐकण्याचा. तिचाच रोजचा दिवस वेगळा असायचा. त्याचे सारे दिवस सारखेच. तरी, फक्त तिच्या हट्टापायी आपल्या दिवसाचं थोडक्यात विवरण केलं त्याने. 

आता दीर्घ शांतता. एकमेकांचे हात हातात घेऊन शांत बसले दोघे… वाहत्या कृष्णेकडे पाहत. त्याला आता हे समजून चुकलं होतं की, इतकी शांतता म्हणजे दोनच अर्थ: 

१. सगळं सुरळीत वाहत आहे, या कृष्णेसारखं; साऱ्याला जोडूनदेखील साऱ्यापासून अलिप्त.

२. वाहता वाहता खोल कुठेतरी काही तरी निसटून जात आहे, या कृष्णेसारखं; वर वर अलिप्त वाहताना सुध्दा कशात तरी काही तरी गुंतून राहिल्याने दुखणारं.

न राहवून ती बोललीच,

“साऊ, एक प्रश्न छळतो आहे रे कधीचा. विचारू?”

“विचार नं.”

“अंती सगळं नसण्यातच जाणार, तर असण्याचा इतका खटाटोप कशापायी रे?”

तिचा साऊ गालातल्या गालात गोड हसला. काही क्षण दोघांत शांतता पसरली. आणि त्याने हळूच बासरी काढली. 

आपले प्राण जसे तो बासरीत फुंकू लागला तसा सारा आसमंत मुग्ध झाला. कृष्णेच्या अंगावर गोड शहारे उमटले. वनराई आनंदे डोलू लागली.

आणि ती? 

ती हसली फक्त… तितकीच गोड. सगळं सगळं कळत होतं तिला. उत्तर आपल्यालाही देता येणार नाही असा तिचा प्रश्न असेल तेव्हा तो हळूच लाडके वेणूचे अस्त्र बाहेर काढायचा. 

“मायेत गुंतवून टाकणं एवढंच जमतं नं तुला?

वेडा आहेस. 

सगळं कळतं बरं मला. 

असो.”  

मनात संवाद करत सावळ्याच्या खांद्यावर अलगद विसावत नेहमीप्रमाणे हरवायचं ठरवूनच अलिप्त राहूनही जणू त्या मायेत हरवून गेली ती.

आज कृष्णेनं सूज्ञ होणं लिखितच होतं.

✍🏼⚡©सोनल थोरवे 

गजरा

"हे काय? गजरा कुठाय?"

"अगं आजी, जीन्स - टॉप वर कोणी गजरा घालतं का?"

"अन् मग काल रात्री तासभर घालवून मोठ्या हौसेने गुंफलास तो?"

"कंफर्ट क्लोद्स् म्हणतात गं याला. बरं वाटतं, सुटसुटीत. राहू दे तो गजरा."

"पोरींची कापडं संपली की काय? बरी दिसतात ती. नेहमी नेहमी कसला मेला तो कंफर्ट पाहिजे असतो गं?"

काय माहित, काय झालं. ऐकलं पोरीने आजीचं. छानसा पंजाबी ड्रेस, केसांची वेणी, एरवी भुंड्या असणाऱ्या कपाळावर चंद्रकोर आणि वेणीवर माळलेला गजरा.

आई "हिला आजीच हवी" असं मनातल्या मनात म्हणत हसू दाबून कौतुक पाहत राहिली.

...

गजरा, 

तासभर वेळ देऊन गुंफला होता रात्री... दिवसभराचा थकवा आणि डोळ्यांवर झोप होती खरी. पण, मामीने भरभरून आणलेली अंगणातली जुईची फुलं... काय तो त्यांचा सुगंध... अहाहा! थकवा वगैरे कुठल्या कुठे विसरून गेली होती ती. आई म्हटली, "छान गजरा बनव आणि घाल उद्या कामाला जाताना". तिनेही विचार न करता घेतली फुले हातात. सुई - धागा ओवून जुईची भरगच्च माळ बनवताना कौतुकाने स्वतःच पाहत होती. आणि आज मात्र सवयीप्रमाणे आवरून जीन्स - टॉप चढवले निघताना. गजऱ्याचा विसर पडला होता अर्थातच! 

आजीने आठवण केली म्हणून...

असे कितीतरी सुगंधी गजरे वेळात वेळ देऊन आपण स्वतःसाठी गुंफवून ठेवत असू. आणि, ऐन वेळी गडबडीच्या किंवा सोय पाहण्याच्या नादात विसरून जात असू. स्वतःसाठीच बनवले ना? त्यांचा विसर का पडावा? संस्कार आणि सौंदर्यावर सोय कधी वरचढ झाली? संस्कार निसर्गदत्त सुंदर निर्मितीचे कौतुक करण्याचे... सौंदर्य त्या कौतुकाला प्रेमाने मिरवण्याचे. सोयीच्या, सुटसुटीतपणाच्या नादात कितीतरी अशा आल्हाददायक गोष्टींना मुकत असू नं आपण???

...

असो. 

गजरा तिने एकटीने माळला होता खरा; पण दिवसभर ऑफिसच्या आवारात ती जिथे जाईल तिथे सुगंध दरवळत होता. तिचं जाऊ दे, आसपासचं एकूणच वातावरण सुगंधी अन् त्यामुळे कामाच्या भाराखाली मनाने थकलेली मंडळीही प्रसन्न होत होती.

"बरं झालं, आजीने आठवण केली, सोमडीत शालजोडाही मारला खरा.

प्रत्येक गजऱ्याची आठवण करायला आजी कायम असेल??

स्वतःसाठीच तर बनवला होता मी, 

गजरा!"

✍🏼⚡© सोनल थोरवे 

आजोबा

(Image Courtesy: Avinash Kulsange, Anandwan, Chandrapur)

आजोबा...

एक व्यक्तिमत्त्व, जे खास नातवंडांचं 'आपलं' असतं. वडीलधारे, वडील ही धाकात राहावेत असे आजोबा. यांचा धाक सुदधा असावा तो प्रेमळ, आदरयुक्त. यांच्या पहिल्या हाकेला साद न देण्याची हिम्मत कोणाची नसावी. त्याच वेळी यांच्या पाठीवर कोकरू बसून फिरण्याची बिशाद मात्र आपली असावी. यांनी आपल्याला हातचलाखी करून इकडच्या हातातील लेमनेड ची गोळी किंवा पार्ले-जी चं चॉकलेट तिकडच्या हातातून काढून दाखवावं, आणि मग "ही कसली जादू, हे बघ मी काय केलं" म्हणून ही युक्ती शिकवावी. यांनी आपल्याला एका मांडीवर बसवून दुसरीवर आकाशवाणीवर चालू असलेली कोण्या नाट्यसंगीताची सुरेल मैफिल ऐकत हाताने ठेका धरावा, आणि आपण पण त्यांना टाळ्या वाजवत साथ द्यावी. यांनी आपल्यासोबत लहान मूल होऊन घोडा-घोडा, चोर-शिपाई खेळावं. आपण खोडी केली की यांनी ती पकडावी, आणि गरजेनुसार कान पिळून लब्बाड नातवंडाला गोडीत किंवा हात धरून अवखळ नातवंडाला जरबेत घ्यावं.

आजोबा...

आजीकडून ऐकलेल्या रामायण, महाभारतातल्या, सुर-असुरांच्या गोष्टी, आणि आजोबांकडून कधी दटावताना, तर कधी समजावताना ऐकलेले जीवनातील सुर-असुरांत भेद करायला शिकवणारे अनुभवाचे बोल यांची शिदोरी जन्मभर पुरून उरते.

कधी कधी काही नातवंडांना आजोबांचा हा अनमोल सहवास लाभतच नाही, तर कधी आमच्या सारख्यांना तो अगदीच नाममात्र लाभतो. काहींना मात्र हे रत्न बराच काळ साथ देतं.

आमच्या सारख्या, आजोबांचा सहवास नाममात्र लाभलेल्या किंवा अजिबात न लाभलेल्या नातवंडांसाठी काही व्यक्तिमत्व शब्दरूपात सामोरे उभी ठाकतात. वडिलांची वाचनाची आवड आम्हा पोरांची दिवाळी ठरते आणि असंच बोधकथा वाचता वाचता केव्हा तरी विनोदी कथा सांगणारे एक आजोबा भेटतात. त्यांच्याशी जी गट्टी होते ती कदाचित कधीच शब्दांत वर्णन न करता येण्याइतकी घट्ट असते. हे आजोबा हसवतात असं बऱ्याच जणांनी सांगितलेलं असतं. यांच्या गाजलेल्या एकपात्री प्रयोगांतील छोटे भाग वर्गातील हरहुन्नरी मुलं मोठ्या उत्साहाने रंगवतात. यांच्या पुस्तकांना वाचनालयातून आणून अगदी प्रेमाने जवळ घेतलं जातं, आणि ती संपतोवर बाकी जग विसरलं जातं (खरं तर सापडत जातं, उमगत जातं).

जसं कळतं वय होतं तसं जाणवतं, "अरेच्या! हे आजोबा तर म्हणजे गुरूमाणूस." हसवता हसवता कधी टचकन डोळ्यांत पाणी आणतील कळत ही नाही; आणि उगाच आपल्याला आपलंच असं किंवा आपल्या भोवतालचं एखादं, अगदी परिचयाचं वाटणारं माणूस या आजोबांनी गोष्ट सांगता सांगता उलगडून ठेवलेलं असतं. या आजोबांचा थोतांडावर विश्वास नसतो. शुद्ध स्वच्छ विवेकबुद्धी काय ते हे आजोबा हसवता हसवता शिकवतात. आमचे हे लाडके आजोबा गंभीर असतानाही हसवतात ओ! हे फक्त यांनाच जमतं. हे आजोबा आम्हाला माणसाकडे माणूस म्हणून पाहण्याची दृष्टी देतात... हे आजोबा आम्हाला समाजाचं आपण देणं लागतो ही जाणीव आपल्या कार्यातून, अजिबात गाजावाजा न करता करून देतात... हे आजोबा आम्हाला जगण्याचा आनंदोत्सव कसा करावा हे स्वतःच्या जगण्यावरून दाखवून देतात... 

हे आजोबा ज्या दिवशी हे भौतिक जग सोडून गेल्याचं कळतं तेव्हा आम्ही पोरके झाल्याचं दुःख होणार आणि आम्ही रडणार एवढ्यात आजोबांचा कानांत आवाज घुमतो, "बाळा, या माणसाने आजवर जसे हसवले तसे इथून पुढेही हसवत राहणार!" 

हसता हसता डोळ्यांत पाणी आणणारे आजोबा आता रडता रडता हसवून ही जातात. पण त्यांचे शब्द खरे असतात. ते जगातून गेले तरी ते आजही आमच्यासोबत असतात, कधी विनोदांतून, कधी नाटकांतून, कधी संगीतातून, कधी भाषणांतून, कधी गाण्यांतून, कधी कवितांतून, कधी किस्स्यातून... किती रूपं सांगू? एक अगदी खरं, आजोबा नुसतं जगायला नाही, तर हसत जगायला शिकवतात. 

सबंध राज्याचं "लाडकं व्यक्तिमत्त्व" असले तरी आमचे असे "आपले" असणारे हे आजोबा... सातत्याने सोबत असतात. प्रत्यक्ष भेट कधी झाली नसली तरीही ती उणीव कधीच भासू न देणारे हे आजोबा निःसंशय जगाहून निराळे असले तरी आपल्यातले एक, आपलेच असतात!

✍🏼©सोनल थोरवे

(P.S. : २००० मध्ये शाळेतच होते. आजोबा गेल्याची बातमी सगळ्या वृत्तपत्रांत पहिल्या पानावर दिसत होती. कधीच प्रत्यक्षात न भेटलेले हे आजोबा, पण खूप रडले होते. तेव्हा शब्दांत व्यक्त होणं माहित नव्हतं. आयुका मध्ये कार्यरत असताना २०१९ साली पुलंच्या जन्मशताब्दीनिमित्त एक सोहळा आखण्यापासून पूर्णत्वाला नेण्यापर्यंत जबाबदारी पार पाडली होती. पुलंनी जोडलेल्या अनेक संस्था, अनेक माणसांसोबत भेटी झाल्या, ओळख झाली. त्यांतून न ऐकलेल्या गोष्टी ऐकायला मिळाल्या, न पाहिलेली क्षणचित्रे पाहायला मिळाली. तोपर्यंत भावनांचं बऱ्यापैकी विश्लेषण करून शब्दांत मांडणंही जमायला लागलं होतं. त्या वेळी लिहिलेला हा लेख.)